Relacje międzygrupowe od dawna wydają mi się bardziej fascynujące niż indywidualne. W grupie ludzie zachowują się inaczej niż w pojedynkę: częściowo zanika indywidualność, a na pierwszy plan wysuwają się procesy grupowe.
Dr hab. Maciej Sekerdej, prof. UJ – psycholog społeczny, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalizujący się w badaniach nad procesami grupowymi, relacjami międzygrupowymi oraz rolą tożsamości społecznej, szczególnie narodowej. Pracuje w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wcześniej pracował m.in. na uniwersytetach w Lizbonie, Salamance i San Sebastián.
Członkostwo w grupie niesie zarówno korzyści, jak i zagrożenia. Z jednej strony daje poczucie wspólnoty, przynależności i bezpieczeństwa. Z drugiej – podział na „my» i „oni» może prowadzić do konfliktów, sporów o dobra realne lub symboliczne (np. status, prestiż), uprzedzeń rasowych i wielu innych napięć.
W kontekście tożsamości narodowej takie mechanizmy są szczególnie widoczne. Tożsamość narodowa bywa kojarzona z demokracją, samostanowieniem, porządkiem prawnym, solidarnością, godnością czy kultywowaniem tradycji i kultury.
Z drugiej strony, postawy narodowe mogą sprzyjać szowinizmowi, nietolerancji, agresji, wojnom, etnocentryzmowi, wymuszaniu na mniejszościach asymilacji, autorytaryzmowi, a w skrajnych przypadkach – czystkom etnicznym. Grupy społeczne będą istnieć zawsze — taki podział jest spontanicznym procesem poznawczym, podlegającym jedynie naszej ograniczonej kontroli.
Nie zanosi się również na zmierzch narodów.
Jak zatem ograniczać negatywne konsekwencje podziałów międzygrupowych?
Różne oblicza patriotyzmu. Kto krytykuje własny naród?
W swoich badaniach koncentruję się na dwóch mechanizmach, które pozwalają zmienić perspektywę patrzenia na relacje międzygrupowe: krytycznym patriotyzmie oraz złożoności tożsamości społecznej.
Krytyczny patriotyzm – nazywany także konstruktywnym – to przywiązanie do kraju połączone z gotowością do krytycznej oceny działań własnej grupy w celu wprowadzania pozytywnych zmian.
Krytykowanie grupy, z którą się identyfikujemy, rzadko jest łatwe czy przyjemne. Wymaga nie tylko refleksyjności, ale również odwagi i gotowości do konfrontacji z innymi członkami grupy. Paradoksalnie jednak to właśnie silna identyfikacja z grupą może dostarczać motywacji do podejmowania takiej krytyki. Osoby, którym naprawdę zależy na wspólnocie, są bardziej skłonne ponosić koszty działań na rzecz jej ulepszania.
jIdentyfikacja z grupą ma dwoisty charakter. Z jednej strony sprzyja pozytywnie zniekształconemu postrzeganiu własnej wspólnoty oraz pomijaniu jej słabości – ludzie starają się bagatelizować niepochlebne czyny własnego narodu, kwestionować odpowiedzialność za nie, czy też umniejszać wyrządzone krzywdy. Z drugiej – może stanowić źródło energii do konstruktywnej zmiany. Krytyczna refleksja chroni również grupę przed tzw. myśleniem grupowym, czyli dążeniem do zgody za wszelką cenę, kosztem realistycznej oceny sytuacji i jakości decyzji, a także bezrefleksyjnym podążaniem za autorytetami czy racjonalizowaniem własnych błędów.
W badaniach prowadzonych w Polsce, Hiszpanii, Czechach i Chorwacji wykazaliśmy, że krytyczny patriotyzm wiąże się z większą chęcią uczestnictwa w wyborach parlamentarnych, prezydenckich i europejskich.
Okazało się, że krytyczny patriotyzm w większym stopniu przewidywał zaangażowanie obywatelskie niż patriotyzm tradycyjny czy gloryfikacja narodu.
Ta ostatnia w niektórych przypadkach wręcz obniżała gotowość do udziału w wyborach.
W innej linii badań pokazaliśmy, że krytyczna refleksja sprzyja zarówno aktywności społecznej (np. wolontariatowi), jak i politycznej (np. podpisywaniu petycji czy świadomemu uczestnictwu w debacie publicznej). W badaniach przeprowadzonych w Polsce i Izraelu, osoby o wysokim poziomie krytycznego patriotyzmu tworzyły więcej i bardziej zróżnicowanych pomysłów na działania dla dobra narodu. Poświęcały również więcej czasu na to zadanie, co pośrednio świadczyło o ich zaangażowaniu oraz istotności tematu.
Krytyczny patriotyzm analizowaliśmy również w trudnych warunkach pandemii COVID-19. Okazało się, że wiązał się z poparciem dla działań prozdrowotnych, zwiększania świadomości zarówno codziennej higieny oraz uznania korzyści wynikających ze współpracy międzynarodowej w walce z wirusem. Z kolei gloryfikacja własnego narodu wiązała się z niechęcią wobec takich działań i poparciem głównie dla rozwiązań radykalnych jak na przykład zamykanie granic.
Krytyczny patriotyzm wiąże się także z mniejszym poziomem międzygrupowych uprzedzeń.
Co ciekawe, z przeprowadzonych przez nas badań wynika, że jego źródłem nie są odmienne ideały funkcjonowania państwa – te okazują się podobne u różnych typów patriotów – lecz bardziej realistyczna ocena stanu obecnego.
Ponadto krytyczni patrioci cechują się wyższym poziomem troski, sprawiedliwości i lojalności, natomiast osoby skłonne do gloryfikacji własnego narodu większą wagę przywiązują do wartości takich jak autorytet i czystość, często powiązanych z religijnością i tabu.
Czy patriotyzm może ograniczać uprzedzenia?
Nasze badania pokazują również, że krytyczna postawa wobec własnej grupy wiąże się z bardziej refleksyjnym stylem myślenia – odpowiadającym tzw. Systemowi 2, wymagającemu wysiłku poznawczego. Teoria dwóch systemów myślenia, spopularyzowana przez Daniela Kahnemana, zakłada, że System 1 działa szybko, automatycznie i intuicyjnie, natomiast System 2 – wolno, świadomie i analitycznie. Pierwszy odpowiada za codzienne, szybkie reakcje, drugi za bardziej złożone rozumowanie i kontrolę nad decyzjami. Gloryfikacja natomiast częściej opiera się na szybkim, intuicyjnym przetwarzaniu charakterystycznym dla Systemu 1.
W innych projektach wykazaliśmy, że poczucie sprawstwa i kompetencji zwiększa gotowość do konstruktywnej krytyki. Co ciekawe, nawet eksperymentalne wzmocnienie poczucia skuteczności i kompetencji w obszarze niezwiązanym z tematyką narodową (np. poprzez wykonywanie prostych zadań z użyciem klawiatury komputera) zwiększało skłonność do krytycznej refleksji dotyczącej funkcjonowania kraju oraz gotowość do proponowania ulepszeń.
Krytyczni patrioci częściej również koncentrują się na przyszłości i korzyściach długoterminowych – są gotowi ponosić krótkoterminowe koszty w imię długofalowych korzyści całej wspólnoty.
Drugim mechanizmem ograniczającym uprzedzenia międzygrupowe jest sama złożoność tożsamości społecznej. Każdy z nas należy do różnych kategorii społecznych – zawodowych, religijnych, narodowych, hobbystycznych. Im więcej takich przynależności i im bardziej postrzegamy je jako zróżnicowane oraz niezależne od siebie, tym bardziej złożona staje się nasza tożsamość.
Badania pokazują, że większa złożoność tożsamości sprzyja tolerancji wobec grup obcych.
Gdy przynależność do jednej grupy nie dominuje całkowicie nad innymi, maleje motywacja do jej bezwzględnej obrony kosztem „obcych». W naszych badaniach prowadzonych w Polsce i Stanach Zjednoczonych wykazaliśmy, że większa złożoność tożsamości społecznej redukuje gloryfikację własnego narodu, w rezultacie zmniejszając na przykład roszczeniowość i ogólne uprzedzenia wobec imigrantów.
Ponadto wzmacnianie złożoności tożsamości – na przykład poprzez zadania uświadamiające uczestnikom, że wszyscy należymy jednocześnie do wielu różnych grup, które różnią się między sobą, a mimo to mogą współistnieć – prowadziło do obniżenia poziomu faworyzowania własnej grupy narodowej, a w konsekwencji do tolerancji wobec osób postrzeganych jako obce.
Wyniki te mają nie tylko znaczenie teoretyczne.
Choć wiele z naszych badań prowadziliśmy w warunkach laboratoryjnych, mechanizmy takie jak wzmacnianie poczucia sprawstwa, refleksyjności czy złożoności tożsamości mogą być rozwijane również w ramach programów edukacyjnych i szkoleń. Przekładanie wyników badań na konkretne działania aplikacyjne jest zazwyczaj sporym wyzwaniem (nie tylko w psychologii), ale stanowi zarazem realny i skuteczny – bo oparty na solidnych podstawach – sposób na ograniczanie uprzedzeń oraz wzmacnianie zaangażowania obywatelskiego.
Notował Kasper Kalinowski
„Polscy naukowcy donoszą» to cykl artykułów na Wyborcza.pl, w których przedstawicielki i przedstawiciele świata nauki mówią o swoich najnowszych dokonaniach, odkryciach, eksperymentach i wynalazkach zmieniających świat. Zainteresowanych prosimy o kontakt mejlowy: naukagw@agora.pl.
Zaproś znajomych do dyskusji